Podróże · 5 min czytania

Szetlandy. Wyspy bliżej Norwegii niż Edynburga

Szetlandy leżą na 60. równoleżniku, w połowie drogi między Szkocją a Norwegią — ale faktycznie bliżej tej drugiej. Sto siedemnaście wysp, z których większość jest pusta, siedemset lat władztwa skandynawskiego i posag, który zmienił właściciela. Lerwick położony jest na tej samej szerokości co Helsinki i Anchorage. I jest tam wieża, która przetrwała dwa tysiące lat.

Redakcja Wiedza na co dzień · opublikowano 2026-09-19 · aktualizacja 2026-09-19

Klify Sumburgh Head na południowym krańcu Mainland — pionowa ściana opadająca do Morza Północnego, rezerwat ptaków morskich

Szetlandy leżą na 60°21'N 1°15'W, około 200 km na północ od Szkocji i 220 km na zachód od Norwegii. 117 wysp, 16 zamieszkanych, powierzchnia 1467 km², populacja około 23 200 mieszkańców (2016).
Mainland stanowi około 3/4 powierzchni i 3/4 ludności archipelagu. Stolica Lerwick leży dokładnie na 60. równoleżniku, na tej samej szerokości co Helsinki, Anchorage i Magadan. Najwyższy punkt: do 450 m n.p.m.
Historia: Piktowie, mnisi irlandzcy (VII w.), Normanowie (VIII-IX w.), królowie Norwegii do XII w., jarlowie Orkadów do XV w. W 1468 roku posag Małgorzaty Duńskiej dla Jakuba III przekazał wyspy Szkocji.
Język norn (nordycki) wymarł w XVIII wieku, folklor skandynawski przetrwał do XX wieku.
Mousa Broch to najlepiej zachowana wieża epoki żelaza, wspomniana w Sadze o Egilu (Egils saga) około 900 r. n.e. jako "Morseyarborg".
Up Helly Aa — największy festiwal ognia w Europie, odbywający się w Lerwick w ostatni wtorek stycznia (w 2026: 27 stycznia). Dojazd prometem NorthLink Aberdeen-Lerwick (12-14 h) lub samolotem Loganair z Edynburga/Aberdeen do lotniska Sumburgh.

Klify Sumburgh Head — pionowa ściana skalna nad morzem

Maskonur na klifie szetlandzkim — ptak morski z kolorowym dziobem

Kuc szetlandzki — mały, krzepki koń o gęstej grzywie

Punkt triangulacyjny na przylądku Esha Ness — widok na klify wulkaniczne

Formacja skalna Sheep Rock na wyspie Fair Isle

Czym są Szetlandy i gdzie leżą

Szetlandy leżą dwieście kilometrów na północ od Szkocji i dwieście dwadzieścia na zachód od Norwegii.

Bliżej Bergen niż Edynburga.

Sto siedemnaście wysp, z których szesnaście jest zamieszkanych. Powierzchnia tysiąc czterysta sześćdziesiąt siedem kilometrów kwadratowych i dwadzieścia trzy tysiące dwieście ludzi, z których większość mieszka na największej wyspie — Mainland.

Mainland to trzy czwarte powierzchni i trzy czwarte populacji. Reszta rozłożona jest po wyspach o nazwach, które brzmią jakby ktoś zostawił w nich połowę liter: Yell, Unst, Fetlar, Whalsay, Bressay.

Stolica Lerwick leży dokładnie na 60. równoleżniku, na tej samej szerokości geograficznej co Helsinki, Anchorage i Magadan. To pół drogi od równika do bieguna północnego.

Najwyższy punkt wysp sięga czterystu pięćdziesięciu metrów nad poziom morza. Nie ma tu gór, ale jest ogrom przestrzeni, wiatr i światło, które latem nie gaśnie w nocy.

Pięćset lat Norwegii i posag, który zmienił właściciela

Najpierw byli Piktowie, potem mnisi irlandzcy w VII wieku, potem Normanowie w VIII i IX wieku, którzy zostali na dłużej.

Przez pięćset lat Szetlandy należały do królów Norwegii, a później do jarlów Orkadów, którzy płacili daninę koronie norweskiej. Język, prawo, nazwiska — wszystko było norweskie. Norn, lokalna odmiana staronordyckiego, został głównym językiem wysp.

W 1468 roku Małgorzata Duńska miała wyjść za Jakuba III Szkockiego. Posag ustalono w gotówce, ale pieniędzy nie było, więc jako zabezpieczenie zastawiono Szetlandy i Orkady.

Pieniędzy nadal nie było.

W końcu wyspy zostały przy Szkocji, a później przy Wielkiej Brytanii. Formalnie nigdy nie odkupiono ich z powrotem.

Język norn wymarł w XVIII wieku, zastąpiony przez scots. Ale folklor skandynawski przetrwał znacznie dłużej — nazwy miejsc, zwyczaje, festiwale. Niektóre zostały do dzisiaj.

Co zobaczyć: wieża starsza niż piramidy Majów

Na małej wyspie Mousa, u południowego wybrzeża Mainland, stoi Mousa Broch — najlepiej zachowana wieża epoki żelaza na Wyspach Brytyjskich.

Wzniesiona około dwa tysiące lat temu.

Zbudowano ją z kamienia, bez zaprawy, z podwójnymi ścianami i schodami wewnątrz, które wciąż prowadzą na szczyt. Broch to typ fortyfikacji charakterystyczny dla północnej Szkocji i wysp — okrągłe wieże o grubych murach i niewielkim wejściu.

Mousa Broch została wspomniana w Sadze o Egilu, nordyckiej opowieści z około 900 roku, jako "Morseyarborg". Zanim Kolumb popłynął do Ameryki, zanim Mongołowie zbudowali imperium, ta wieża już stała i ktoś uważał ją za wystarczająco ważną, żeby zapisać.

Poza Mousa Broch: klify Sumburgh Head z gniazdami maskonurów, wydmuchrzyka atlantyckiego (puffin) i głuptaków; rezerwat Hermaness na północy Unst, najbardziej na północ wysunięte miejsce w Wielkiej Brytanii; wyspy Noss i Fetlar z kolonią ptaków morskich.

A w Lerwick, w ostatni wtorek stycznia, odbywa się Up Helly Aa — największy festiwal ognia w Europie. W 2026 roku przypadł na 27 stycznia. Pochodnie, pochód, podpalenie repliki wikińskiego longshipu.

Bez śniegu, za to z ogniem.

Jak dotrzeć i kiedy jechać

Prom NorthLink Ferries z Aberdeen do Lerwick. Nocny. Około dwunaście do czternastu godzin, w zależności od pogody i trasy.

Albo samolotem. Loganair leci z Edynburga i Aberdeen na lotnisko Sumburgh, na południowym krańcu Mainland. Stamtąd do Lerwick jest jeszcze około czterdziestu kilometrów, autobusem lub autem.

Ceny sprawdź u przewoźnika — zmieniają się w zależności od sezonu i rezerwacji.

Bez własnego auta pomaga lokalny operator Shetland Footprints, który organizuje wycieczki dla małych grup. Z przewodnikiem łatwiej dotrzeć do miejsc, które nie leżą przy głównej drodze.

Kiedy jechać? Lato, jeśli liczy się światło. Od maja do lipca słońce nie schodzi poniżej horyzontu na tyle długo, by zrobiło się naprawdę ciemno — to tzw. simmer dim, nordyckie białe noce. Wtedy też największe szanse na pogodę, choć wiatr jest wszechobecny bez względu na miesiąc.

Zima, jeśli liczy się atmosfera i festiwal Up Helly Aa. Ale dni są krótkie, morze niespokojne, a promy czasem nie odpływają.

Nie ma złego wyboru. Są dwa różne krajobrazy w jednym miejscu.

I klimat: umiarkowany oceaniczny, więc bez ekstremalnych upałów ani mrozów. Za to z wiatrem, który potrafi utrzymać się przez tydzień bez przerwy.

Dla kogo to miejsce

Dla kogoś, kto chce zobaczyć północ bez udawania, że to Skandynawia turystyczna.

Szetlandy nie mają hoteli sieciowych, kolejek i wyprodukowanej autentyczności. Są za to puby, w których kelner zapyta skąd jesteś i nie będzie udawał zainteresowania. Owce szetlandzkie, które wyglądają jak mniejsze wersje zwykłych owiec. Kuce szetlandzkie, które wyglądają jak mniejsze wersje zwykłych koni.

Jest kolonia maskonurów, która gnieździ się na klifach Sumburgh Head każdego lata i tak naprawdę na tym polega atrakcja — idziesz, patrzysz na ptaki, słuchasz jak krzyczą i wracasz. Nikt nie zrobi z tego Instagram Moment.

Lokalna przewodniczka Laurie Goodlad prowadzi blog Shetland With Laurie z praktycznymi wskazówkami dla tych, którzy chcą zobaczyć wyspy z perspektywy kogoś, kto tu mieszka.

Dla kogo to NIE jest: jeśli liczysz na zabytki europejskie, muzea światowej klasy i restauracje z gwiazdkami Michelin. Szetlandy mają jedną wieżę, trochę ruin, festiwal ognia i morze. Reszta to krajobraz i dystans do najbliższego sklepu.

Jeśli potrzebujesz uzasadnienia, żeby gdzieś pojechać — to nie uzasadnia się samo. Jeśli wystarczy ci, że miejsce istnieje i jest inne niż to, gdzie jesteś teraz — zostaniesz zadowolony.