Bajkał: najgłębsze jezioro świata i dlaczego jest wyjątkowe

Liczba, która robi wrażenie

Bajkał leży na Syberii i od dziesięcioleci zajmuje pierwsze miejsce w zestawieniu najgłębszych jezior świata. Jego maksymalna głębokość wynosi 1642 metry, co oznacza, że gdyby ktoś ustawił w nim wieżę Eiffla, nadal zostawałoby ponad tysiąc metrów wody ponad samym szczytem budowli. Dla porównania kolejne najgłębsze jezioro, afrykańska Tanganika, sięga niespełna półtora kilometra. Tak duża głębokość sprawia, że Bajkał pod wieloma względami zachowuje się bardziej jak morze niż jak typowe jezioro słodkowodne. Dla dokładności warto dodać, że pomiary głębokości bywają okresowo korygowane wraz z udoskonalaniem metod pomiaru dna.

Liczby robią wrażenie także pod innym względem. Bajkał rozciąga się na ponad sześćset kilometrów długości, a jego objętość szacuje się na około 23 tysiące kilometrów sześciennych wody. To największa pojemność spośród wszystkich słodkowodnych jezior na planecie, większa niż wszystkie Wielkie Jeziora Ameryki Północnej razem wzięte. Właśnie dlatego Bajkał bywa nazywany największym rezerwuarem niezamarzniętej słodkiej wody na Ziemi. Ruchy tektoniczne wywołują tam też wyraźne zmiany linii brzegowej, obserwowane przez stacje sejsmologiczne od dziesięcioleci. Oczlik bajkalski bywa wymieniany w podręcznikach jako klasyczny przykład gatunku kluczowego dla całego ekosystemu.

Skąd się wzięła taka głębia

Bajkał nie jest zwykłą niecką wyżłobioną przez lodowiec, lecz rowem tektonicznym, czyli pęknięciem skorupy ziemskiej. Ziemia w tym miejscu powoli się rozsuwa, a płyta bajkalska oddala się od otaczających ją masywów w tempie kilku milimetrów rocznie. Ten ruch trwa nieprzerwanie od milionów lat i stopniowo pogłębia dno oraz poszerza całą nieckę jeziora. To właśnie tektonika, a nie siła wody, odpowiada za rekordową głębokość Bajkału. Izolacja i długi czas istnienia jeziora wyjaśniają, dlaczego tyle gatunków powstało wyłącznie w jego wodach.

W rejonie Bajkału regularnie dochodzi do trzęsień ziemi, bo obszar jest aktywny geologicznie. Naukowcy uważają, że jezioro stanowi wczesne stadium powstawania nowego oceanu, które być może za dziesiątki milionów lat rozdzieli Azję. Wyobrażenie, że dzisiejsze jezioro jest zalążkiem przyszłego oceanu, dobrze oddaje skalę procesu zachodzącego pod jego dnem. To jedna z najbardziej fascynujących cech tego miejsca z perspektywy geologii. Zimą zamarznięty Bajkał staje się popularną trasą, po której miejscowi i turyści podróżują po lodzie samochodami i skuterami.

Woda czystsza, niż się wydaje

Woda Bajkału słynie z wyjątkowej przezroczystości, dzięki której wiosną można dostrzec dno nawet kilkadziesiąt metrów pod powierzchnią. Za klarowność odpowiada w dużej mierze endemit, mikroskopijny skorupiak oczlik bajkalski, który filtruje wodę z zawiesin i glonów. Zwierzę to stanowi też podstawę łańcucha pokarmowego jeziora, od którego zależy cały tamtejszy ekosystem. To nietypowa sytuacja, w której jeden drobny gatunek w decydującym stopniu kształtuje wygląd i jakość całego zbiornika. Pod względem objętości Bajkał przewyższa wszystkie europejskie jeziora, a jego zasoby wody starczyłyby dla miliardów ludzi.

Czystość wody bywa jednak myląca, bo jezioro zmaga się z wieloletnimi problemami środowiskowymi. Spływające zanieczyszczenia, ścieki z pobliskich miejscowości oraz starzejąca się infrastruktura zagroziły w ostatnich dekadach delikatnej równowadze. Badacze biją na alarm, wskazując na lokalne zakwity glonów, których dawniej praktycznie nie obserwowano. Ochrona Bajkału stała się przez to dużym tematem nie tylko naukowym, ale i politycznym w regionie Syberii. Naukowcy przypominają, że wiek jeziora szacuje się na około dwadzieścia pięć milionów lat, co czyni je jednym z najstarszych na świecie.

Foka, która nie powinna tu być

Największą ciekawostką fauny Bajkału jest foka bajkalska, jedyny na świecie gatunek foki żyjący wyłącznie w wodach słodkich. Nikt do końca nie wie, w jaki sposób jej morscy przodkowie dotarli tak głęboko w głąb lądu, oddzieleni od obecnego morza setkami kilometrów. Najczęściej wskazuje się, że mogli przepłynąć pradawne rzeki, zanim ląd ostatecznie odciął im drogę powrotu. Zagadka ta od lat intryguje zoologów badających historię zasiedlania jeziora. Przezroczystość wody potrafi dochodzić do czterdziestu metrów, zwłaszcza późną zimą, gdy tafla skują lody.

Foka bajkalska to zaledwie jeden z tysięcy gatunków, z których ogromna część występuje wyłącznie w tym jeziorze. Szacuje się, że ponad osiemdziesiąt procent tamtejszych organizmów to endemity, czyli gatunki niespotykane nigdzie indziej na planecie. Izolacja i wiek jeziora stworzyły warunki przypominające zamknięte laboratorium ewolucji. Dla biologów Bajkał jest więc jednym z najcenniejszych naturalnych miejsc obserwacji, porównywanym pod tym względem z Wyspami Galapagos. W zimie na lodzie powstają też niezwykłe, wielokilometrowe szczeliny, które miejscowi kierowcy muszą pokonywać z dużą ostrożnością.

Dlaczego warto je zobaczyć

Podróż nad Bajkał to doświadczenie odmienne od typowego wyjazdu nad jezioro. Zimą zamarznięta tafla pokrywa się siecią pęknięć i bąbelków metanu uwięzionych w lodzie, tworząc jeden z najbardziej fotogenicznych krajobrazów świata. Latem natomiast można pływać po krystalicznie czystej wodzie i oglądać skaliste wybrzeża oraz piaszczyste zatoczki. Turystów przyciągają też kolej nadbajkalska i malownicza wyspa Olchon na środku jeziora. Okolice Bajkału zamieszkuje ludność buriacka, dla której jezioro jest święte i nazywane bywa morzem. Wyspa Olchon leży mniej więcej pośrodku jeziora i łączy w sobie step, lasy oraz piaszczyste plaże.

Wyspa Olchon uchodzi za serce Bajkału i miejsce o szczególnym znaczeniu dla miejscowej ludności, wyznającej tradycyjne wierzenia. To tam znajduje się przylądek Szamanka, uznawany przez wiele osób za punkt o silnej energii duchowej. Połączenie surowej syberyjskiej przyrody, legend i wyjątkowej przejrzystości wody sprawia, że Bajkał trudno pomylić z jakimkolwiek innym jeziorem. Właśnie za to miks podróżnicy cenią go najbardziej. Sezon turystyczny trwa tu stosunkowo krótko, a dotarcie w okolice jeziora wymaga długiej podróży koleją transsyberyjską lub samolotem.

Jezioro jak mały ocean

Bajkał pod wieloma względami zasługuje na miano jeziora-morca, bo zachowuje się zupełnie inaczej niż typowe akweny słodkowodne. Obserwuje się na nim fale przypominające morskie, a nawet zjawiska porównywane przez badaczy do prądów oceanicznych. Burze potrafią wzburzyć taflę do tego stopnia, że żegluga bywa tam niebezpieczna niczym na otwartym morzu. Wszystko to wynika z ogromnej skali zbiornika, który rozmiarami przewyższa wiele wód uznawanych za morza. Badacze naliczyli w jeziorze ponad dwa i pół tysiąca gatunków zwierząt, z czego znakomitą większość stanowią organizmy endemiczne.

Niezależnie od tego, czy ocenia się je po głębokości, objętości, wieku czy liczbie endemitów, Bajkał pozostaje zjawiskiem jedynym w swoim rodzaju. Żadne inne jezioro nie łączy tak wielu rekordów w jednym miejscu i nie fascynuje w równym stopniu geologów, biologów i podróżników. To dlatego trafia na listy miejsc, które należy zobaczyć przynajmniej raz w życiu. I choć leży daleko od utartych szlaków, wartość poznawcza takiej wyprawy w pełni rekompensuje trud podróży. Te proporcje robią jeszcze większe wrażenie, gdy zestawi się je z innymi zbiornikami na planecie.

Bajkał bywa opisywany jako jedno z najbardziej niezwykłych miejsc przyrodniczych, jakie człowiek może zobaczyć na własne oczy. Łączy w sobie rekordową głębokość, ogromną objętość słodkiej wody i ekosystem, którego większość gatunków nie występuje nigdzie indziej na Ziemi. Jego historia pisana jest przez powolne rozsuwanie się skorupy ziemskiej, które trwa od milionów lat i wciąż trwa. Dla każdego, kto interesuje się geologią, biologią czy po prostu wielką przyrodą, pozostaje celem wartym długiej podróży. Właśnie z tych powodów Bajkał regularnie gości na listach najciekawszych cudów przyrody całej Ziemi.

Źródła i dalsza lektura

• Wikipedia: Bajkał — głębokość, położenie i endemity (2024-03-05)
• Wikipedia (en): Lake Baikal — the deepest lake on Earth (2024-01-22)
• Wikipedia EN: List of lakes by depth (2024-01-01)

Przeczytaj także

• Wyspa, która narodziła się w 1963 roku. I jest laboratorium
• 1121 nowych gatunków w rok. Co ocean wciąż przed nami skrywa